12 Kasım Dünya Pnömoni Günü

Pnömoni (zatürre) akciğerleri etkileyen, hızlı ilerleyen bir solunum yolu enfeksiyonudur. Sağlıklı bir insan nefes aldığında akciğerlerinde alveol adı verilen küçük keseler hava ile dolar ancak zatürre olan kişide alveoller oksijen alımını sınırlayan irin ve sıvı ile doludur.

Her yaştan insanda hafif ila yaşamı tehdit eden hastalıklara neden olabilir, ancak dünya çapında çocuklarda en büyük enfeksiyöz ölüm nedenidir. Zatürre, yalnızca 2019’da 2,5 milyon kişinin hayatını kaybetmesine neden olmuştur. Kronik hastalığı olan kişilerin, sigara içen kişilerin, 65 yaş ve üstü yetişkinlerin, 5 yaşından küçük çocukların zatürreye yakalanma riski daha yüksektir. Zatürre, 5 yaşından küçük çocuklar arasında tüm ölümlerin %14’ünün nedenidir. 2019 yılında 740.000’dan fazla çocuk bu nedenle yaşamını kaybetmiştir.

Zatürreye virüsler, bakteriler ve mantarlar dahil pek çok enfeksiyöz ajan neden olabilir. En yaygın olanları; Streptococcus pneumoniae (Pnömokok), Haemophilus influenzae tip b (Hib), solunum sinsityal virüsü olup ilk iki bakteri çocuklarda bakterilerle ortaya çıkan zatürrenin birinci ve ikinci en yaygın nedenidir.

Anne sütü ile beslenmeme, yetersiz beslenme, kalabalık yaşam koşulları, ebeveynlerin sigara içmesi, pişirme ya da ısınmak için biyokütle yakıtlarının (odun veya gübre gibi) kullanılması sonucunda ortaya çıkan ev içi hava kirliliği, kızamık gibi önceden bir hastalığın olması bebek ve çocuklar arasında zatürre riskini artıran durumlardır.

Zatürre, burunda veya boğazda bulunan virüs ya da bakterilerin akciğeri enfekte etmesiyle; öksürük veya hapşırma sonucu havadaki damlacıklar yoluyla yayılabilir.  Belirtileri hastalığın ciddiyetine bağlı olarak öksürük, nefes darlığı, ateş, terleme ve titreme, bitkinlik, göğüs ağrısı, bulantı, kusma veya ishal, özellikle yaşlı bireylerde sersemlik hali, hırıltılı solunum, çok ağır hasta bebeklerde beslenmeme, bilinç kaybı ve kasılmalardır.

Bakterilerin neden olduğu zatürre antibiyotiklerle tedavi edilebilir. Dinlenme ve bol su tüketimi de hastaların daha hızlı iyileşmesine yardımcı olabilir.

Dünya Sağlık Örgütü ve (UNICEF) Pnömoni ve İshal için Küresel Eylem Planında 2025 yılına kadar zatürre ve ishal nedeniyle önlenebilir çocukluk dönemi ölümlerini sona erdirmek amaçlanmış; sadece anne sütü ve yeterli ek gıda ile beslenme yoluyla çocukları zatürreden korumak, aşılamayla zatürreyi önlemek, el hijyeni ve ev içi hava kirliliğinin azaltılması, her zatürre olan çocuğun doğru sağlık hizmetine erişebilmesi stratejileri benimsenmiştir.

Türkiye’de Hib, pnömokok, kızamık ve boğmacaya uygulanan aşıları ve uygulama zamanlarını içeren Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi aşağıda sunulmuştur. 

Çocukluk döneminde pnömokokların 13 tipine karşı etkili olan konjuge pnömokok aşısı (KPA) 2. 4. ve 12. aylarda uygulanmaktadır. Aşının 5 yaşın üzerindeki sağlıklı çocuklara uygulanması gerekli değildir. Ancak kronik akciğer hastalığı, diabetes mellitus, orak hücreli anemi, gibi bazı hastalıkları olan bireylerde, 65 yaş ve üzerindeki yetişkinlerde pnömokok hastalığı riski yüksektir. Bu nedenle daha büyük yaşlardaki çocuklara ve yetişkinlere de KPA uygulanması önerilmekte ve ücretsiz olarak aşılama hizmeti sunan sağlık kuruluşlarında uygulanmaktadır. Yanısıra pnömokokların 23 tipine karşı etkili olan polisakkarit pnömokok aşısının ise Sağlık Uygulama Tebliğinde tanımlanan risk gruplarına uygulanmak üzere Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından bedeli karşılanmaktadır. 

Boğmaca hastalığına karşı aşılama, içerisinde boğmaca bileşenini bulunduran beşli karma aşısı (DaBT-İPA-Hib) ile 2.,4., 6., 18. aylarda ve (DaBT-İPA) dörtlü karma aşısı ile 48. ayda ücretsiz olarak aşılama hizmeti sunan sağlık kuruluşlarında uygulanmaktadır. 

Hib aşısı beşli karma aşısı (DaBT-İPA-Hib) içerisinde bulunan bir aşı olup 2.,4., 6., 18. aylarda uygulanmaktadır. 5 yaşın üzerindeki sağlıklı çocuklara ve sağlıklı yetişkinlere Hib aşısı uygulanması gerekli değildir. Ancak bazı hastalıkların varlığı durumlarında örneğin dalağın alınmasından önce, orak hücreli anemi, kök hücre nakli gibi durumlarda daha büyük yaşlardaki çocuklara ve yetişkinlere de tekli Hib aşısı uygulanması önerilmektedir. Bu aşı da Sağlık Bakanlığı tarafından temin edilmekte ve ücretsiz olarak aşılama hizmeti sunan sağlık kuruluşlarında uygulanmaktadır.

Kızamık hastalığına karşı aşılama kızamık-kızamıkçık-kabakulak (KKK) aşısı ile 12. ve 48. aylarda yapılmaktadır. Altta yatan hastalığı nedeniyle kemik iliği nakli veya organ nakli gibi bazı tıbbi durumları olan bireylere, sağlık çalışanları gibi meslek/iş nedeniyle yüksek risk altında olan bireylere KKK aşısı uygulanması önerilmekte ve ücretsiz olarak aşılama hizmeti sunan sağlık kuruluşlarında uygulanmaktadır. 

İnfluenza aşısı Sağlık Uygulama Tebliğine göre 65 yaş ve üzerindeki bireylere, gebelere ve diğer tanımlanmış risk gruplarına uygulanmak üzere Sosyal güvenlik Kurumu tarafından bedeli karşılanmaktadır. 

COVID-19 aşıları ücretsiz olarak aşılama hizmeti sunan sağlık kuruluşlarında uygulanmaktadır. 

Her yaştan insanda zatürre riski şu yollarla azaltılabilir: 

• Aşılanma: Hib, pnömokok, kızamık, influenza (grip), boğmaca ve COVID-19’a karşı aşılanmak zatürreyi önlemenin en etkili yoludur.
• El yıkama: İyi hijyen sağlayın, özellikle hastalara bakım verdikten sonra veya burnunuzu sildikten sonra olmak üzere ellerinizi sık sık yıkayın, böylece mikropların yayılması önlenecektir.
• Ev içi hava kirliliğini azaltın ve sigarayı bırakın.
• Öksürme veya hapşırma sırasında bir mendil veya kolunuzla ağız ve burnunuzu kapatın. 
• Kronik hastalıklarınızın tedavisini ve bakımını sağlayın. 
• Sağlıklı yaşam tarzı sürdürün: Sağlıklı beslenin, dinlenin ve düzenli egzersiz yapın. 

https://asi.saglik.gov.tr/
https://covid19asi.saglik.gov.tr/