Türkiye Aşı ve Bulaşıcı Hastalıklar Tarihi

1. Türkiye’de Aşı ve Bulaşıcı Hastalıklarla Mücadele Tarihine Kısa Bir Bakış 

Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet dönemine uzanan süreçte aşı uygulamaları, toplum sağlığının korunması ve bulaşıcı hastalıklarla mücadelede önemli bir yer tutmuştur. Bu süreçte yürütülen çalışmalar, yalnızca hastalıkların önlenmesine yönelik uygulamaları değil, aynı zamanda bilimsel araştırmaların, sağlık kurumlarının ve aşı üretim altyapısının gelişimini de kapsamaktadır.

Osmanlı İmparatorluğu döneminde çiçek hastalığına karşı yürütülen aşılama faaliyetleri, zamanla daha sistemli bir yapıya kavuşmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’nda aşı üretimine yönelik; aşının yaygın uygulaması için dünyada ilk olan birçok bilimsel gelişme ve uygulama ortaya konmuştur. Aşı memurlarının görevlendirilmesi, aşı evlerinin kurulması ve okullarda aşılama uygulamalarının yaygınlaştırılması gibi düzenlemelerle aşı hizmetleri toplumun daha geniş kesimlerine ulaştırılmıştır. Bu uygulamalar, devletin halk sağlığını korumaya yönelik erken dönem kurumsal girişimleri ve dünyaya örnek olan uygulamalar yer almaktadır.

19. yüzyılın sonlarından itibaren mikrobiyoloji ve bakteriyoloji alanındaki bilimsel gelişmeler, aşı çalışmalarını daha ileri bir noktaya taşımıştır. Bu dönemde Miralay Doktor Hüseyin Remzi Bey gibi öncü hekimler, hem modern mikrobiyoloji bilgisinin Osmanlı tıp dünyasına aktarılmasında hem de yerli aşı üretiminin başlatılmasında önemli rol oynamıştır. Telkihhâne’nin kurulmasıyla birlikte Osmanlı Devleti’nde aşı üretimi kurumsal bir yapı kazanmış ve bulaşıcı hastalıklarla mücadelede önemli bir altyapı oluşturulmuştur.

20. yüzyılın başlarında Dr. Reşat Rıza Kor gibi hekimler, özellikle savaş yıllarında ortaya çıkan salgın hastalıklarla mücadelede önemli çalışmalar yürütmüş ve tifüs başta olmak üzere çeşitli hastalıklara karşı geliştirilen aşı çalışmalarına katkı sağlamıştır. Bu çalışmalar, cephelerde ve toplum genelinde salgın hastalıkların kontrol altına alınmasına yardımcı olmuştur.

Cumhuriyet döneminde ise koruyucu sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi, aşı üretimi ve halk sağlığı politikalarının güçlendirilmesi yönünde önemli adımlar atılmıştır. Dr. Behçet Uz gibi hekim ve yöneticiler, sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması ve toplum sağlığının korunmasına yönelik kapsamlı programların hazırlanmasında etkili olmuştur. Aynı dönemde Dr. Elhan Özlüarda ve Dr. Kemal Muhtar Özden gibi bilim insanları da viroloji, mikrobiyoloji ve aşı araştırmaları alanlarında yürüttükleri çalışmalarla Türkiye’de aşı biliminin gelişimine katkı sağlamıştır.

Bu tarihsel süreç, Türkiye’de aşı ve bulaşıcı hastalıklarla mücadele alanında önemli bir bilimsel birikimin oluştuğunu göstermektedir. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan bu birikim, aşı üretimi, araştırma faaliyetleri ve koruyucu sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi açısından güçlü bir temel oluşturmuş; günümüzde yürütülen bilimsel çalışmaların ve halk sağlığı politikalarının gelişimine katkı sağlamıştır.

Türkiye Aşı Enstitüsü tarafından yürütülen çalışmalar; bu tarihsel birikimin ortaya çıkartılması ve günümüz bilim insanlarına aktarılması niteliğinde olup, aşı araştırmaları, üretim kapasitesinin geliştirilmesi ve bulaşıcı hastalıklarla mücadele alanında bilimsel bilgi üretimine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede geçmişte yapılan çalışmaların incelenmesi ve kayıt altına alınması, ülkemizin aşı tarihinin anlaşılması ve gelecekteki bilimsel çalışmalar için önemli bir referans oluşturmaktadır.

2. Osmanlı Devleti’nde Aşı Uygulamasının Dönüm Noktaları: Takvîm-i Vekâyi ve Şeyhülislam Fetvası

Osmanlı Devleti’nde çiçek aşısının yaygınlaştırılmasında önemli bir dönüm noktası, 21 Mart 1847 tarihinde devletin resmî gazetesi olan Takvîm-i Vekâyi’de yayımlanan duyurudur. Bu duyuruda çiçek hastalığının tehlikeli olduğu ve aşı uygulamasının hastalıktan korunmada etkili olduğu vurgulanmıştır.

Aynı duyuruda, Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey tarafından verilen fetva ile çiçek aşısının dinî açıdan da uygun olduğu ilan edilmiş ve padişahın onayıyla aşı uygulamasının desteklendiği belirtilmiştir. Böylece aşı uygulaması hem bilimsel hem de dinî açıdan meşruiyet kazanmıştır.

Devlet tarafından görevlendirilen hekimler ve aşı memurları aracılığıyla aşıların ücretsiz uygulanacağı duyurulmuş, özellikle çocukların aşılanması için okullar ve aşı merkezleri önemli uygulama alanları olarak belirlenmiştir. Bu düzenlemeler, Osmanlı Devleti’nde aşılama çalışmalarının yaygınlaşmasına ve ilerleyen yıllarda çıkarılacak aşı düzenlemelerine temel oluşturmuştur.

3. Osmanlı Devleti’nde Aşı Nizamnameleri

Osmanlı Devleti’nde çiçek hastalığıyla mücadele kapsamında 19. yüzyılın sonlarından itibaren çeşitli aşı nizamnameleri hazırlanmıştır. Bu düzenlemeler, aşılama faaliyetlerinin daha sistemli yürütülmesini ve toplum genelinde yaygınlaştırılmasını amaçlamıştır.

Özellikle 1885, 1894, 1904 ve 1915 yıllarında yayımlanan aşı nizamnameleri ile çocukların aşılanması teşvik edilmiş, aşı uygulamalarının devlet tarafından düzenlenmesi ve denetlenmesi sağlanmıştır. Bu süreçte aşı üretimi için kurumlar kurulmuş ve aşılama hizmetlerinin farklı bölgelere ulaştırılması hedeflenmiştir.

Zamanla güncellenen düzenlemelerle aşılama uygulamaları daha kapsamlı hâle getirilmiş; okul kayıtları, resmî işlemler ve bazı toplumsal faaliyetler için aşı şartı getirilmiştir. Böylece aşılama yalnızca bir sağlık uygulaması değil, aynı zamanda devletin yürüttüğü bir halk sağlığı politikası hâline gelmiştir.

4. Osmanlı’da Aşı Memurları ve Aşı Evleri

Osmanlı Devleti’nde çiçek hastalığıyla mücadelede aşılama faaliyetlerinin yaygınlaştırılması için aşı memurları görevlendirilmiş ve çeşitli bölgelerde aşı evleri kurulmuştur. Bu uygulama, aşının düzenli ve güvenilir şekilde halka ulaştırılmasını amaçlayan erken dönem halk sağlığı çalışmalarından biridir.

Aşı memurları, özellikle çocukların aşılanmasını sağlamak üzere mahalleleri dolaşarak aşılama hizmeti vermiş ve aileleri bu konuda bilgilendirmiştir. Aşı evleri ise hem aşının uygulanması hem de gerekli kayıtların tutulması için kullanılan merkezler olarak hizmet vermiştir.

Bu uygulamalar sayesinde aşılama faaliyetleri daha sistemli bir hâle gelmiş, devletin bulaşıcı hastalıklarla mücadelede doğrudan rol aldığı kurumsal bir yapı oluşturulmuştur. Böylece Osmanlı Devleti’nde aşılama çalışmaları, toplum sağlığını korumaya yönelik önemli bir kamu hizmeti olarak yürütülmüştür.

5. Prof. Dr. Serge Voronoff’un “Gençlik Aşısı” ve Erken Cumhuriyet’e Yansımaları

20. yüzyılın başlarında Fransız cerrah Dr. Serge Voronoff, yaşlanmayı geciktirmek amacıyla geliştirdiği ve “gençlik aşısı” olarak adlandırılan bir yöntemle büyük ilgi uyandırmıştır. Bu yöntemde hayvanlardan alınan bazı dokuların insanlara nakledilmesiyle gençleşmenin mümkün olabileceği düşünülmüştür.

1928 yılında Voronoff’un İstanbul’u ziyaret etmesiyle bu yöntem Türkiye’de de gündeme gelmiş ve ürolog Dr. Behçet Sabit (Erduran) tarafından ilk uygulamalar yapılmıştır. Bu çalışmalar hem tıp çevrelerinde hem de basında geniş yankı uyandırmış, bazı hekimler yöntemi desteklerken bazıları ise bilimsel açıdan eleştirmiştir.

Her ne kadar ilerleyen yıllarda gençlik aşısının etkili olmadığı anlaşılmış olsa da bu tartışmalar, hormon araştırmaları ve organ nakli gibi alanlarda yapılacak bilimsel çalışmaların gelişmesine katkı sağlamıştır.

6. Dr. Tevfik Salim Sağlam

Dr. Tevfik Salim Sağlam (1882–1963), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan dönemde bulaşıcı hastalıklarla mücadele ve halk sağlığı alanında önemli katkılar sunmuş bir Türk hekimidir. Askerî tıp eğitimi aldıktan sonra Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı sırasında cephe gerisindeki sağlık hizmetlerinde görev almıştır.

Birinci Dünya Savaşı yıllarında Kafkas Cephesi’nde ortaya çıkan tifüs salgınıyla mücadelede önemli çalışmalar yürütmüş ve sahada uygulanan ilk tifüs aşısının hazırlanmasında rol oynamıştır.

Cumhuriyet döneminde akademik ve idari görevler üstlenen Sağlam, tıp eğitimi ve halk sağlığı çalışmalarının gelişmesine katkıda bulunmuş; veremle mücadele ve sağlık politikaları alanında da aktif rol almıştır. Türk tıp tarihine önemli katkılar sağlayan Dr. Tevfik Salim Sağlam, 1963 yılında hayatını kaybetmiştir.

7. Osmanlı’da Okullarda Aşı Uygulamaları

Osmanlı Devleti’nde çiçek hastalığıyla mücadelede okullar önemli bir rol oynamıştır. Devlet, çocukların erken yaşta aşılanmasını sağlamak amacıyla okullarda aşılama uygulamalarını teşvik etmiş ve bu süreci çeşitli düzenlemelerle desteklemiştir.

Bu uygulamalar kapsamında okullarda bulunan çocukların aşılanması için hekimler görevlendirilmiş, aşı kayıtlarının tutulması ve öğrencilerin sağlık durumlarının izlenmesi sağlanmıştır. Böylece okullar, yalnızca eğitim verilen kurumlar değil, aynı zamanda toplum sağlığını korumaya yönelik uygulamaların yürütüldüğü merkezler hâline gelmiştir.

Okullarda gerçekleştirilen aşılama faaliyetleri, çiçek hastalığının yayılmasını önlemeye yönelik önemli bir adım olmuş ve Osmanlı Devleti’nde aşının toplum genelinde yaygınlaşmasına katkı sağlamıştır.

8. Dr. Behçet Uz

Dr. Behçet Uz (1893–1986), Cumhuriyet döneminde Türk sağlık politikalarının şekillenmesinde önemli rol oynamış bir hekim ve devlet adamıdır. Tıp eğitimini tamamladıktan sonra özellikle çocuk sağlığı ve halk sağlığı alanlarında çalışmış, İzmir’de hekimlik yaparken veremle mücadele çalışmalarına öncülük etmiştir.

1931–1941 yılları arasında İzmir Belediye Başkanı olarak görev yapan Uz, şehirde sağlık ve sosyal altyapının geliştirilmesine yönelik önemli projeler gerçekleştirmiştir. Daha sonra Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı olarak görev almış ve ülke genelinde sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması amacıyla kapsamlı sağlık planları hazırlamıştır.

Bulaşıcı hastalıklarla mücadele, koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi ve sağlık kurumlarının geliştirilmesi yönündeki çalışmalarıyla Dr. Behçet Uz, Türk tıp ve sağlık politikası tarihinde önemli bir yere sahiptir. 

9. Dr. Reşat Rıza (Kor)

Dr. Reşat Rıza (Kor) (1877–1941), Osmanlı’nın son döneminde yetişmiş ve bulaşıcı hastalıklarla mücadelede önemli çalışmalar yapmış bir hekimdir. Askeri Tıbbiyeden mezun olduktan sonra bakteriyoloji ve enfeksiyon hastalıkları alanında uzmanlaşmış, özellikle salgın hastalıkların teşhisi ve tedavisi üzerine çalışmalar yürütmüştür.

Birinci Dünya Savaşı yıllarında tifo, kolera ve dizanteri gibi hastalıklara karşı geliştirilen aşı çalışmalarına katkı sağlamış; ayrıca 1914 yılında dünyada ilk kez tifüs aşısını geliştiren hekim olarak tıp tarihinde önemli bir yer edinmiştir. Bu aşıyı ilk olarak kendi üzerinde denemesi, bilimsel çalışmalarındaki kararlılığını göstermektedir.

Dr. Reşat Rıza Kor, verem gibi yaygın hastalıklarla mücadele konusunda da çalışmalar yapmış ve halkın bu hastalıklar hakkında bilinçlenmesi için yazılar ve konferanslar hazırlamıştır. Bulaşıcı hastalıkların önlenmesi ve aşı çalışmalarına yaptığı katkılar sayesinde Türk tıp tarihinde önemli bir isim olarak anılmaktadır.

10. Miralay Doktor Hüseyin Remzi Bey

Miralay Doktor Hüseyin Remzi Bey (1839–1896), Osmanlı Devleti’nde mikrobiyoloji ve aşı üretiminin gelişmesine önemli katkılar sağlamış bir hekimdir. Tıp eğitimi sırasında Türkçe tıp eğitiminin yaygınlaşması için çalışan Hüseyin Remzi Bey, daha sonra hem askerî hekimlik hem de tıp eğitimi alanında görev almıştır.

1880’li yıllarda aşı çalışmalarında aktif rol üstlenen Hüseyin Remzi Bey, kuduz aşısının hazırlanması ve uygulanması konusunda eğitim almak üzere Paris’e gönderilen bilim heyetinde yer almıştır. Burada edindiği bilgi ve deneyimleri Osmanlı’ya taşıyarak kuduz aşısı üretimi ve bakteriyoloji çalışmalarının gelişmesine katkı sağlamıştır. 

Ayrıca Osmanlı Devleti’nde devlet destekli bir aşı üretim merkezi kurulması için girişimlerde bulunmuş ve Telkihhâne’nin kurulmasına öncülük etmiştir. Bu çalışmalar sayesinde yerli aşı üretiminin temelleri atılmış ve bulaşıcı hastalıklarla mücadelede önemli ilerlemeler sağlanmıştır. 

Bilimsel çalışmaları ve eğitim faaliyetleriyle Dr. Hüseyin Remzi Bey, Osmanlı’da mikrobiyoloji ve aşı üretiminin kurumsallaşmasına katkı sağlayan öncü hekimlerden biri olarak kabul edilmektedir.

11. Dr. Kemal Muhtar Özden

Dr. Kemal Muhtar Özden (1874–1961), Türkiye’de modern bakteriyoloji ve aşı çalışmalarının gelişmesine katkı sağlayan önemli hekimlerden biridir. Tıp eğitimini tamamladıktan sonra özellikle mikrobiyoloji ve bulaşıcı hastalıklar alanında çalışmalar yürütmüş, bilimsel araştırmalarıyla Türk tıbbında önemli bir yer edinmiştir.

Meslek hayatı boyunca aşı üretimi ve bulaşıcı hastalıklarla mücadele konularına yoğunlaşan Özden, laboratuvar çalışmalarının geliştirilmesine ve bilimsel yöntemlerin yaygınlaşmasına katkı sağlamıştır. Ayrıca tıp eğitimi alanında da görev alarak yeni hekimlerin yetişmesine destek olmuştur.

Bilimsel çalışmaları, eğitim faaliyetleri ve aşı alanındaki katkıları sayesinde Dr. Kemal Muhtar Özden, Türkiye’de mikrobiyoloji ve koruyucu sağlık hizmetlerinin gelişmesinde etkili olan hekimlerden biri olarak kabul edilmektedir.

12. Dr. Elhan Özlüarda

Dr. Elhan Özlüarda (1927–2013), Türkiye’de viroloji, aşı üretimi ve aşıyla önlenebilir hastalıkların izlenmesi alanlarında önemli katkılar sunmuş bir bilim insanıdır. Meslek yaşamının büyük bölümünü Refik Saydam Merkez Hıfzıssıhha Enstitüsünde geçirerek özellikle aşı araştırmaları ve laboratuvar çalışmalarında görev almıştır.

Çalışmaları sırasında çiçek, influenza ve kuduz gibi bazı virüs aşılarının üretimi ile çeşitli virüslerin Türkiye’de izolasyonu üzerine önemli araştırmalar yürütmüş; ayrıca influenza ve hepatit gibi hastalıklar için ulusal referans laboratuvarlarının kurulmasına katkı sağlamıştır.

Aşıyla önlenebilir hastalıkların izlenmesine yönelik sürveyans sistemlerinin geliştirilmesine de katkıda bulunan Dr. Elhan Özlüarda, Türkiye’de viroloji ve aşı biliminin gelişmesinde önemli rol oynamış bilim insanlarından biri olarak kabul edilmektedir.