Dünya Kuduz Günü (28 Eylül 2023)

Kuduz aşısını ilk geliştiren Fransız mikrobiyolog ve kimyacı Louis Pasteur anısına, her yılın 28 Eylül günü, kuduz hastalığı ile ilgili farkındalığı artırmak, kuduz hastalığı kaynaklı ölümlerin önüne geçmek ve kuduz hastalığına karşı yapılabileceklerin hatırlatılması amacıyla “Dünya Kuduz Günü” olarak anılmaktadır. 

Kuduz Hastalığı Hakkında Bilmemiz Gerekenler

➢    Kuduz Hastalığı Nedir?
Kuduz, Rhabdoviridae ailesinden Lyssavirus’un neden olduğu beynin ve omuriliğin ilerleyici ve öldürücü iltihabıyla seyreden ve aşıyla önlenebilir, zoonoz viral bir hastalıktır. Bu viral hastalık, insanlar da dahil olmak üzere tüm memelilerin beyin dokularını (merkezi sinir sistemini) etkiler. Hastalığın belirtileri ortaya çıktığında kuduz; insanlar ve diğer canlılar için de benzer şekilde ölümcüldür.

➢    Kuduz Hastalığının Etkileri Nelerdir?
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), kuduz hastalığını dünyanın en ölümcül bulaşıcı hastalıklarından biri olarak kabul etmektedir ve 150’den fazla ülkede görülmektedir. Kuduz, ekonomik kaynakların az olduğu ülkelerdeki toplulukları daha çok tehdit etmektedir. Kuduz vakalarının % 95’inden fazlası Asya’da ve Afrika’da görülmektedir. Kuduzla Mücadele Küresel Birliği’nin verilerine göre (The Global Alliance for Rabies Control) kuduzun neden olduğu küresel ekonomik yükün her yıl 8,6 milyar USD olduğu tahmin edilmektedir. 

‘’Kuduz hastalığı doğru aşılama ve bilinçlendirme programları ile %100 önlenebilir.’’

➢    Kuduz Hastalığı Nasıl Bulaşır?
Kuduz virüsü, genellikle enfeksiyona maruz kalmış hayvanın ısırması ile insanlara bulaşır. Daha nadir olarak kuduz olan hayvanın tükürüğü ile mukozaların ve/veya bütünlüğü bozulmuş (derin yara veya çizik) olan derinin kontaminasyonu ile bulaşabilir. 

Asya ve Afrika’da sokak hayvanları ve evcil hayvanların aşılamasının eksik olduğu bölgelerde köpekler, virüsün bulaşmasında en yaygın birinci kaynağıdır.
Yaban hayat popülasyonu da kuduz virüsünün bulaşması için bir kaynak olarak dikkat çekmektedir. Hastalığın bulaşmasında en çok etkisi olan yaban hayvanları Doğu Avrupa’da rakun ve tilkiler; Kuzey Amerika’da kokarcalar ve yarasalar; Afrika ve Asya’da çakallar; Latin Amerika’da yarasalar; Güney Kore’de ise rakunlar; diğer ülkelerde ise yaban hayatında bulunan hayvanlar risk taşımaktadır.
Kuduz aşılanmamış evcil hayvanlara, hastalığı taşıyan hayvanlarla doğrudan temas yoluyla bulaşabilir. 
 

Köpek Aşı Protokolü
Yapılması Zorunlu Aşılardan Kuduz Aşısı Takvimi

Kedi Aşı Protokolü
Yapılması Zorunlu Aşılardan Kuduz Aşısı Takvimi

Evcil hayvanlardan veya yaban hayattan enfeksiyon alma riskini düşürmek ve bu ölümcül hastalıktan korunmak için alınabilecek en iyi önlem, hayvanların aşılanmasıdır.

➢    Kuduz Hastalığının Belirtileri Nelerdir?
Hastalığın belirtileri ortaya çıktıktan sonra, hastalık ölümcüldür. Kuduz tanısını klinik gözlemlere dayanarak yapmak zordur ve tanı çoğunlukla güvenilir değildir.
Hayvanlarda en güvenilir kuduz işaretleri davranış değişiklikleri ve açıklanamayan ilerleyici felçtir. Hastalık hayvanlarda, saldırgan davranış ve/veya baygınlık ve felç belirtileri gösterebilir.
İnsanlarda kuduzun ilk bulguları baş ağrısı, ateş, kaygı ve karıncalanma veya ısırık bölgesi yakınlarında değişen duyarlılıklar olabilir. İnsanların çoğunda aynı zamanda göz bebeklerinin genişlemesi, ses ve ışığa alışılmadık duyarlılık, değişen vücut sıcaklığı, nöbetler, halüsinasyonlar ve hidrofobi (suyla temasta hatta su gördükten sonra spazmlar) görülür.
Hem insanlarda hem de hayvanlarda kuduz felçten komaya, daha sonra ölüme neden olur.

➢    Kuduz Hastalığı Tanısı Nasıl Konulur?

-    Hayvanlar için Kuduz Tanısı
Etkilenen beynin herhangi bir kısmında kuduz virüsünün tespit edilmesinden sonra kuduz tanısı konulabilir, ancak kuduzu dışlamak için testin beyindeki en az iki yerden, tercihen beyin sapı ve beyincikten alınan dokuyu içermesi gerekir. Bu testin yapılması için öncelikle test edilecek hayvanın, ötenazi yapılması gerekmektedir. Testin kendisi yaklaşık 2 saat sürmektedir, ancak kuduz olduğundan şüphelenilen bir hayvandan beyin örneklerinin alınması ve bu örneklerin tanı için veterinerlik teşhis laboratuvarına gönderilmesi zaman almaktadır. Ötenazi yapıldıktan sonra toplanan örnekler, 24 ile 72 saat içinde test edilebilir. Bu süre içinde yapılan testler, bir kişinin kuduz bir hayvana maruz kalıp kalmadığını belirlemek için yeterlidir ve maruziyet sonrası kuduz aşılarının yapılmasını gerektirir.

Amerika Birleşik Devletleri'nde her yıl yaklaşık 120.000 veya daha fazla hayvan kuduz açısından test edilmektedir ve yaklaşık %6'sının kuduz olduğu tespit ediliyor. Pozitif hayvanların oranı büyük ölçüde hayvan türüne bağlı olmakta ve evcil hayvanlarda <%1 ile yaban hayatı türlerinde >%10 arasında değişmektedir.

-    İnsanlar için Kuduz Tanısı
Kuduz olduğundan şüphelenilen bir hayvan tarafından bir kişinin ısırılması veya temas edilmesi durumunda,
Kuduz bulgularının (baş ağrısı, ateş, kaygı ve karıncalanma veya ısırık bölgesi yakınlarında değişen duyarlılıklar olabilir. İnsanların çoğunda aynı zamanda göz bebeklerinin genişlemesi, ses ve ışığa alışılmadık duyarlılık, değişen vücut sıcaklığı, nöbetler, halüsinasyonlar ve hidrofobi) çok erken tespit edilmesi durumunda olası tanı konulabilir. Kuduzun standart tanısında; enseden alınan deri biyopsisi, kan, tükürük, beyin omurilik sıvısı, ve beyin dokusundan alınan örnekler kullanılır.

➢    Kendiniz veya Evcil Hayvanınızın Kuduz Hastalığına Maruz Kaldığından Şüpheleniyorsanız Ne Yapmalısınız?
Evcil hayvanınız veya bir kişinin, enfekte olmuş bir hayvana temas ettiği şüphesi varsa, erken müdahale hastalığı önler.
İlk adım derhal (mümkün olduğunca acil olarak) yara tedavisi uygulamaktır: Yarayı tazyikli, bol su ve sabunla veya deterjan ile yaklaşık 15 dakika yıkayın. Ardından, % 70 alkol/etanol, tentür veya iyot gibi virüsidal tedavi uygulayın. Zorunlu olmadıkça yara dikilmemelidir. Mutlak dikiş atılması gerekiyor ise her dikiş giriş noktasına immünglobülin de uygulanmalıdır.
Hemen bir doktora danışılmalıdır ve doktor kuduzun insanlarda gelişmesini önlemek için maruziyet sonrası kullanılacak profilaksi veya önleyici tıbbi tedaviye karar verecektir.
Veteriner hekim, kuduz hayvanlar için uygun müdaheleyi uygulayacaktır.

➢    Kuduz Hastalığı Önlenebilir Mi?
Kuduz, doğru aşılama ve bilinçlendirme programları ile % 100 önlenebilir. Kuduzla mücadele etmenin yolları:
- Köpek ve vahşi hayvanların toplu aşılanması yoluyla kaynaktaki enfeksiyonun azaltılması veya ortadan kaldırılması,
- İnsanlarla temasta olan evcil hayvanların ve yüksek riske maruz kalan çiftlik hayvanlarının aşılanması,
- İnsanlarda aşılama ve anti-rabies immunoglobulin uygulaması ile kuduzun önlenmesi ve tedavisi,

Evcil hayvan sahipleri ve veteriner hekimler, hayvanların aşılandığından emin olarak kuduza karşı küresel mücadelede kilit rol oynarlar.

➢    Kuduz Hastalığı Ne Kadar Ciddi Bir Tehdittir?
Dünya Sağlık Örgütü, her yıl dünya genelinde 59 bin kişinin kuduzdan öldüğünü (günde 160 kişi) ve yaklaşık 29 milyon kişinin, kuduz olduğundan şüphelenilen hayvanlarla riskli temas sonrasında tedavi altına girdiğini tahmin ediyor.

Kuduz, özellikle yaygın olduğu Uzakdoğu Asya ve Afrika’da ciddi derecede ihmal edilmiş ve rapor edilmeyen bir hastalıktır. Bunun nedeni bu bölgelerde sağlık hizmetlerinin yeterli olmaması ve hastalığa yakalanan kişilerin evde ölmesidir.

Daha gelişmiş ülkelerde bile hayvanların bir yerden başka alanlara hareket etmesi kuduzu sürekli bir tehdit haline getirmektedir.

Her yıl kuduzun dünyada 8,6 milyar ABD doları tutarında yaklaşık maliyete neden olduğunu belirten Dünya Sağlık Örgütü, kuduzla mücadele etmekte ve ülkelerin kendi ulusal kuduz stratejilerini geliştirmesinde ve uygulamasında eşlik etmektedir. Bu yükün büyük çoğunluğu Afrika (% 36,4) ve Asya (% 59,6)’dan gelmektedir.

Ülkemizde kuduz ile etkili şekilde mücadele edilmektedir. 

T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Zoonotik ve Vektörel Hastalıklar Dairesi Başkanlığı
Tel: 0 (312) 565 5376
E mail: hsgm.zoonotik@saglik.gov.tr

T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Veteriner Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü
Adres: Ahmet Şefik Kolaylı Cad. No: 21/21-A 06020 Etlik Ankara
Telefon: 0312 326 00 90 (8 hat)
e-posta: etlik.vkmae@tarimorman.gov.tr
KEP: tarimveormanbakanligi@hs01.kep.tr

➢    Kuduz Aşısı
Kuduz aşısı 0., 3., 7., 14., ve 28 günlerde 5 doz olmak üzere intramuskuler yoldan ve tercihen deltoid adaleden, deltoid kas kitlesi yeterli miktarlarda olmayan bebeklerde ise uyluğun anterolateral kısmından yapılmalıdır. Aşılama şemasına uygun, zamanında erken yapılan aşılama ile % 100’ e yakın oranda başarı sağlanmaktadır. Bu aşılar ile bugüne kadar aşılama ve acil müdahale şemasına uygun olarak uygulandığında hayatını kaybeden kuduz olgusunun olmadığı kabul edilmektedir. Her iki tip aşının uygulanmasında çok nadir olarak aşı yerinde ağrı, kızarıklık, şişlik, ateş gibi bilinen aşı yan etkileri görülebilir.

➢    Bulaşma Öncesi Aşılama Yapılabilir mi?
Bulaşma öncesi aşılamanın önerildiği risk altındaki kişiler şunlardır; veteriner hekimler, enfeksiyon hastalıkları ile ilgili laboratuar personeli, kuduz vakalarına bakmakla görevli özel bölümlerde ve kornea nakli yapılan bölümlerde çalışan hastane personeli, kuduza hassas evcil hayvanlar ile devamlı teması olanlar ve doğa sporları yaptığı için yaban hayvanları ile temas olasılığı olanlar.

Bulaşma öncesi aşılama uygulaması için 0., 7., 28. günlerde toplam üç doz aşı uygulanması yeterlidir. Kullanılacak aşıların tercihen hücre kültürü aşıları olması (HDCV ve Verorab) uygun olacaktır. 

Bulaşma (temas) öncesi aşılama ile, virüsle temas halinde kuduz serumu uygulanması gereksinimini ortadan kaldırmakta ve uygulanacak aşı sayısını azaltmaktadır. Temas öncesi şemaya göre aşılanmış bir kişiye virüsle temas olasılığı halinde 0. ve 3. günlerde uygulanacak 2 doz rapel aşı yeterli olacaktır.

KAYNAKLAR
https://hsgmdestek.saglik.gov.tr/depo/birimler/zoonotik-vektorel-hastaliklar-db/zoonotik-hastaliklar/2-Kuduz/6-Rehbler/Kuduz_Profilaksi_Rehberi.pdf
https://vetkontrol.tarimorman.gov.tr/merkez
https://www.who.int/news-room/events/detail/2022/09/28/default-calendar/world-rabies-day-2022